Elmas Sömürge Türkiye Duruşmaları – 17

Falih Rıfkı, İzmir’in kurtuluşunu bile anlatırken, İstiklâl Savaşı kadroları arasında inanç ve ideoloji ayrımı yapmaktan kendini alamaz. Kimi kumandanları aşağılar. Şereflerini zedeleyici isnatlarda bulunur. Cumhuriyetin; kin, düşmanlık, geçmişe ağır hakaret, tasfiye, ayrılık, gurupçuluk, ideolojik cepheleşme üzerinde kurulduğunu, Falih Rıfkı’nın aşağıdaki satırlarında üzülerek görebiliyoruz:

(…) “Gâvur İzmir karanlıkta alev alev, gündüz tüte tüte yanıp bitti. Yangından sorumlu olanlar,  o zaman bize söylendiğine göre, sadece Ermeni kundakçıları mı idi? Bu işte ordu komutanı Nureddin Paşa’nın hayli marifeti olduğunu da söyliyenler çoktu.

 Atatürk’ün Nureddin Paşa’yı eskiden beri sevmediği ”Nutk”unda görünür. Zafer sırasında birinci ordunun başında bulunması da tesadüf eseri idi. Ali İhsan Sabis’in (Paşa) atılışından sonra, Atatürk Ali Fuad ve Re’fet Paşalara komutanlığı teklif etmiş, ikisi de “kıdemsiz” İsmet Paşa’nın emrine girmek hoşlarına gitmiyerek, reddetmesi üzerine Nureddin Paşa hatıra gelmişti. Kibirli, dar kafalı, zulüm ve ceberrut düşkünü bir kimse idi. Bu yüzden bir zamanlar Millet Meclisi kendini harb divanına verip mahkûm bile ettirmek istemişti. (s. 324)

(…) İzmir’i niçin yakıyorduk? Kordon konakları, oteller ve gazinolar kalırsa, azınlıklardan kurtulamıyacağımızdan  mı korkuyorduk? Birinci Dünya Harbinde Ermeniler tehcir olunduğu vakit, Anadolu şehir ve kasabalarının oturulabilir ne kadar mahalle ve semtleri varsa, gene bu korku ile yakmıştık.

(…) Bir Avrupa parçasına benzeyen her köşe, sanki Hristiyan veya yabancı olmak, mutlak bizim olmamak kaderinde idi.

(…) Nitekim İzmir zaferinin hemen arkasından bir Nureddin Paşa meselesi çıkacaktır. Zaferin bu en küçük hisseli adamı İzmir’e girer girmez şöyle bir vizita kartı bastırmıştı : “Küt-ül Amaro muhasırı, Afyon ve Dumlupınar muharebeleri galibi, İzmir fâtihi Nureddin Paşa.”

İzmir’de ilk buluştuğu adam da müftü idi. Nureddin Paşa, kendisine bir vasiyetname bırakıyordu : Ölünce Kordon boyuna bir camii, bir de türbesi yapılacaktı. Fâtih bu türbeye gömülecekti.

Müftü, bir risalesi ile, biraz sonra irticaın bu sakallı ve azametli liderini bütün Türkiye yobazlarına takdim ettirmek üzere idi. (s. 325)

Güç dengeleri değişip, Kemal Paşa mutlak yetkilerle devlet reisi olmaya yürüdüğünde, Falih Rıfkı, hızını alamaz, saldırılarını daha yukarılara taşır:

“Bugünkü kuşak benim kuşağımın bir hikâyesini dinlemelidir.

“Beni karılarımla kızlarım öldürdü” diyerek son nefesini veren Sultan Mecid zayıf ve sönük bir padişah, yerine geçen Sultan aziz bir yarı deli, ondan sonra gelen Sultan Murad bir tam deli, daha sonraki Sultan Hamid Yıldız tepesinden Boğaz’da bir geminin batışı gibi, devletin batışını seyreden bir kızıl müstebit, arkasından tahta çıkan Sultan Reşat arabası  içinde gördüğümüz vakit utandığımız bir sarsak, sonuncusu da İngiliz zırhlısına binerek kaçan Vahideddin! Bizler bir padişah şerefi tatmak için asırlar gerisine giderdik. (s. 333)

(…) Saltanat kaldırılmadıkça  ve milletin kendi kaderine yalnız kendi hâkim olduğu dünyaya anlatılmadıkça, bu karışıklıktan kurtulmak imkânı yoktu. “Osmanlı İmparatorluğunun inkıraz bulduğunu ve “Yeni bir Türk devletinin doğduğunu” ilân etmek lâzımdı. Saltanatı kaldırma teklifi Meclise geldi. İki kişi açıkça muhalefette bulunarak padişahlığı müdafaa ettiler. Bunlardan biri, sonradan Mustafa Kemal’i öldürmek istediği için İzmir’de idam olunan Lazistan Milletvekili Ziya Hurşittir.

Teklif “Teşkilât-ı Esasiye, Adliye ve Şer’iye Encümenlerinden mürekkep” bir karma komisyona verilmişti. (…) Mustafa Kemal’in Meclise karşı ikinci açık diktası bu encümende olmuştur. Dinleyiciler arasında idi. Önündeki sıraya çıkarak yüksek sesle haykırdı :

“Hakimiyet ve saltanat hiç kimseye hiç kimse tarafından ilim icabıdır diye müzakere ile verilmez. Hâkimiyet ve saltanat kuvvetle, zorla alınır. Türk milleti bu hâkimiyeti kendi eline almıştır. Şimdi bu millete saltanatı bırakacak mısın, diye sorulmaz. Mesele emr-i vâkidir ve behemehal olacaktır. Burada toplananlar Meclis ve herkes meseleyi böyle tabiî görürse, muvafık olur. Yoksa hakikat gene usulü dairesinde ifade olunacaktır. Fakat ihtimal bazı kafalar kesilecektir.”

Karma komisyon üyeleri bu “izahat ile tenevvür ettiklerini (aydınlandıklarını)” söyliyerek işi kısa kestiler.

(…) “Mecliste sert çatışmalar oluyordu. Bir defasında Trabzon milletvekili Ali Şükrü kürsüde konuşan Mustafa Kemal’e ağır sözler söyledi. Birbirlerinin üstlerine yürüdüler. Bu olaya çok sinirlenen Topal Osman bir adamını yollayarak Ali Şükrü’yü konuşmak üzere Çankaya tarafındaki evine çağırır ve karşısındaki iskemleye oturur oturmaz boğdurur.” (s. 339)

(…) Trabzon’da Faik Barutçu denen avukat, ki Atatürk’ün ölümünden sonra İnönü’nün ilk milletvekillerinden biri olmuştur. “Katil Çankaya’da” başlıklı yazılar yazıyordu.

(…) Lausanne’da görüşmeler bitmişti. Konferans sırasında aralarında geçen tartışmaları öne sürerek İsmet Paşa ile yüz yüze gelemiyeceğini söyliyen Rauf Bey  Başbakanlıktan çekildi. (s. 340)

Falih Rıfkı, Tanzimat’tan sonraki dönem üzerine düşüncelerini ve yeni rejimin nasıl olması gerektiğine dair şunları söyler:

“Tanzimat’tan sonraki devrimizde, meşrutiyetteki Türkçülük akımına kadar, kafalara yön verici sanatçılar ve düşünürler görülmez. Bu edebiyat, bazan uyanık vatanseverler, bazan vatanlarını da, milletlerini de hor gören frenk taklitçileri yetiştirir. Nasıl bir cemiyet olacağız? Nasıl bir devlet olacağız?

(…) Din ve dünya işleri birbiri içindedir. Devletin teokratik niteliğine dayanan ve halkın cehaleti ile taassubundan kuvvet alan medrese faktörü, bütün millî hayat üzerinde baskısını ve kontrolünü hissettirir. Üniversite, düşünce terbiyesi bakımından medresenin hükmü altındadır. Kadın hür değildir, düşünüş hür değildir, yaşayış hür değildir.

Hür düşünmeyi ve hür yaşamayı isteyen vatandaşları gibi, Mustafa Kemal de bu baskıyı geceli gündüzlü hisseder. Ondan nefret eder. (…) Okuduklarını, gördüklerini ve dinlediklerini iyi kavrar ve onları “terkip” etmesini bilir.

Hayat ve sergüzeştleri kendisini bir şeye inandırmıştır : Biz Batılı bir millet ve bir Batı devleti olmadıkça kurtulamayız. Bizi Batılı bir millet olmaktan ve bir Batı devleti hâline gelmekten alıkoyan gelenekler ve müesseseler ortadan kalkmalıdır. Taassuba karşı açıkça cephe alınmalıdır. Halk, kara kuvvetin pençesinden kurtarılmalıdır. Halkı biz yetiştirmeliyiz. Onu kara kuvvet yobazlarının eğitimine bırakmamalıyız. (s. 369)

Ziya Gökalp, tanıdıktan sonra, Mustafa Kemal’e hayran kalmıştır. Çünkü devrimci olarak, en ileri Türkçülerin bile kurtulacaklarını sanmadıkları Ortaçağ müesseselerini bir hamlede yıkmış ve Türk milliyetçiliğine engin ufuklar açmıştır.

(…) Kurtuluş devri nihayet bulduktan sonra, devrimcilik eseri ilk zamanları hatıra gelmiyen hayret verici bir “tecanüs”(uyum) gösterecek ve ileri Türkçüler bütün harekete “KEMALİZM” ismini vereceklerdir. (s. 370)

Kemalizm

(…) Gerçek bir ihtilâlci karşısındayız. O sonuna kadar her şeyi göze almıştır. Kimseye ne yapacağını da söylemez. Çankaya tepesinde kendisinden her şey beklenebilecek esrarlı bir tâli kuvveti bağlamıştır. Muhalifleri ise, işlerin “kendiliğinden” diledikleri gibi gelişmesini gizli gizli ve hiçbiri ortaya atılmıyarak hazırlamaktan başka bir şey yapamamaktadırlar.

(…) Mustafa Kemal bir ayaklanmadan korkmaz. (…) Komutanına ve subaylarına tamamen bel bağladığı muhafız kıtası vardır.

(…) Nihayet 1923 Ekim’inin son günleri gelip çatar. 28’i 29’a bağlayan gece, Mustafa Kemal’in sofrasında bir toplantı olmuştur. (…) O gece yemekte bulunanların çoğu, asker milletvekilleri idi. Aralarında Hariciye Vekili İsmet Paşa da vardı. Mustafa Kemal, sabaha doğru Ocak 1921 tarihli anayasanın birinci maddesinin sonuna  şu fıkranın eklenmesine karar verir . “ Türkiye devletinin şekli, Hükümet-i Cumhuriyedir. “(s. 377-78)

(…) Fırka toplantısındaki görüşmeler hayli uzun sürdü. Akşama doğru, Grup toplantısı, Meclis toplantısına çevrilerek ikinci Millet Meclisi’nin milletvekilleri saat sekizbuçukta Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’ndaki tâdilleri kabul ettiler ve Mustafa  Kemal’i Türkiye’nin ilk Cumhurreisi seçtiler… (s. 379)

(Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Bateş, İstanbul, 1984)

28/29 EKİM 2021, Kardelen/Ankara

Mehmet Yavuz AY