Tarih, Düşünce ve İnsan

Tarih, insanın varlığını idame ederken neye istinaden hareket ettiğinin belirginlik kazandığı bir zamansal ve mekânsal kesittir. İnsanın yapıp ettiklerinin bedenselleştiği bir zemini işaret etme adına tarih inşa edilmiştir. Tarih ve insan ile insan ve düşünce arasında birebir bir bağ söz konusudur. Bu bağ üzerinden dünde neler olup bittiği konusunda bir düşünce teamülü geliştirilebilinir.

Tarih, insanın kendi tarihsel sürekliliğinin hangi aşamalardan geçtiğini tasvir ve tanımlamak ile kendisinden sonra yaşayanlara anlatmak ve aktarmak ve birlikte kendi döneminde yaşayanlara bu tarihsel sürekliliğin neye tekabül ettiğini anlamlandırmak için bulunmuş en önemli ve etkin bir düşünme yöntemidir. Tabii ki tarih diye bugün kayıt altına aldığımız şey geçmişte bu günün yöntemi gibi daha geniş bir düzleme sahip değildi. Kuran ve ilahi kitaplardaki anlatılara dikkatle bakıldığı zamanda bazı kesitlerin dikkate sunulurken, yaşanan gerçekliğe yönelik ayrıntılardan çok o gerçekliğin üzerinde bulunduğu değer düzlemine dikkat çekilerek aktarılır. Ama modern dönemle birlikte tarih çok ayrıntılı bir tasviri gerekli ve yeterlilik şartı olarak belirginleştirmiş durumdadır.

Modern tarih bağlamında oluşturulmuş yönteme yönelik bir eleştiri kaçınılmaz görülmektedir. İnsanların tarihsel sürekliliği bağlamında yaşadıklarına dair bildikleri ile bugün tarih olarak öğretilen şey arasındaki derin açmazlar görülebilinmelidir. Medeniyet olarak bir Çin, Hint, Türk, Yahudi veya İslam medeniyeti kadar Afrika ve yerli Amerika medeniyetlerini de dikkate almayan bir tarih algısı inşa edilmiştir. Bu da batı dışı kültür ve medeniyetlerin insanlık tarihi bağlamında bir değerinin olmadığı gibi bir yanılgıya kapı aralanmaktadır. Yani modern tarih bir kurgu ile inşa edilmiştir. Ama bu inşa bir fenomen olarak tarihi olumsuz etkilememelidir. Ama tarihi yeniden gündeme taşıyıp onu ele alarak yeni bir bakış ve yöntem üzerinden okumaya çalışmayı da önceletmelidir.

İnsan; doğusu, batısı, kuzeyi ve güneyi ile bir bütün olarak tarih yapıcıdır. Yani insanlık tarihi mevcut tarihsel zamanda yaşayan her insanın varlık olarak katkıda bulunduğu bir zemini işaret eder. Bu temel gerçekliği dikkate alarak yol çizilmelidir. Sadece tarihi yunan tarihinden müteşekkil, düşünmeyi de sadece yunan felsefesi ile kayıtlamanın insanlık tarihine bir saldırı olabileceğini anlamak zor olmasa gerek! Yunan tarihi ve felsefesi insanlık tarihi bağlamında nokta olarak işaretlenebilir ancak! Yunan kültürü ise öncülü olan İyonya, Mezopotamya kültüründen beslenmiştir hem de kendisinden önce ve sonra ki kültürlerden de beslenmeye devam etmiştir. Özellikle İslam kültürü olmazsa idi, modern batı ve ortaçağ batı kültürü kendi kültüründen bihaber kalacaktı. Yunan felsefesi tercümeler aracılığı ile Müslümanlar eliyle batıya aktarılabilinmiştir. Bu temel gerçeği de bir yere not etmeliyiz…

Emin bir duruş ile tarih bütün insanların ortak bir yaşantısıdır. Bu yaşantıda eksik, zaaf, yanlış veya doğrular da ortaktır. İnsan, ortak bir sorumluluk duygusu taşımadan tarih ile sahici bir bağ kuramaz. Batı, modernleşme ideolojisi üzerinden diğer kültürleri biçimlendirmek ve kendi istediği bir yaşam biçimini dayatmak için tarih disiplinini kullanmaktan geri durmadığı gibi sosyal bilimlerin diğer disiplinlerini de eklemektedir. Bu yüzden batılı hegemonyaya karşı net bir tavır alabilmenin yolu ve yöntemi, onun sosyal bilimler aracılığı ile yapmak istediğine karşı şuurlu bir şekilde karşı durmak ve onu geçersiz kılacak yeni yöntemleri açığa çıkarmak kaçınılmaz sayılmalıdır.

Tarih, insanın; kendisi, eşya, doğa ve Yaratıcı Kudret ile kurduğu ilişkide açığa çıkan yaşantının resmedilmesidir. Bu resmedilme aktarılmanın olmazsa olmazıdır. Anlatı, öykülendirme, romana dönüştürme bir biçimi içinde taşıdığı için başka disiplinlere yönelmeyi zorluyor. Ama tasvir olguyu olduğu gibi resmetme, olup bitenin çıplak bir bakış ile görülebilmesini sağlaması bağlamında önemli bir noktayı işaret eder. Böylece tarihsel kırılmaların nedenlerine dair bir bakışa sahip olmak ve oradan dersler çıkararak yeni kırılmalara meydan vermemeye çalışmak için elde bulundurulması gereken yöntemleri bulmada yardımcı olacaktır. Tarih, insanın kendisini tanıdığı, yaptıklarını değerlendirdiği, hataları ve doğruları tespit ettiği zemin olarak önemlidir. Geleceği inşa konusunda tarihin katkısı çok değerlidir. Tarih, hem insanın geçmişini ve bugününü ve hem de geleceğini dikkate sunan temel disiplinlerden biridir. Bu temel gerçeği unutmadan tarih üzerine düşünmeye çalışmalıyız.

Tarih, bireysel bir tavır olarak insanın varlığının ne kadar önemli sayılabileceğini işaret eden göstergeleri dikkate sunarak toplumsal değişimin mihveri olma bağlamında tekil bir insanın varlığının önemini idrak etmede en önemli göstergedir. Tarihsel sürekliliğin farklı kesitlerinde birden fazla olayda tekil şahsiyetlerin gösterdikleri çaba ve gayretler ile iradelerinin yaptığı değişimi öğrenebiliyoruz. Tarihsel şahsiyetlerden Peygamberlerin, Kahramanların, bilginlerin, tarihin akışını değiştirdikleri örneklerini tarihten ve aktarılan öğretilerden öğrenmekteyiz. Bu da bize her hangi bir insanın kahraman olma, bilgin olma veya bir düşünce üreterek, Peygamber olmasa bile felsefi bir birikim üzerinden yeni bir düşünce üreterek tarihin akışını değiştirebileceğini öğretmektedir. O zaman insan, kendisini hangi gelenek içinde ve hangi tarihsel şahsiyet ile bütünleştirmesi gerektiğini dikkate alarak kendi şahsiyetini inşa ederek tarihsel bir şahsiyet durumuna yükselebilir. Tarihin akışını değiştirebilir. Tarihe bu zemin üzerinden bakıldığı zaman insanın heyecan duymaması beklenebilir mi? İşte bu heyecan her zaman yeni atılımların zemini olmuştur.

Madem tarihi insan yapıyor, bu, tarih yapımında onun temel değerleri birebir bir işleve sahip kılar. O zaman insanın sorumluluğu katmerli bir şekilde artarak kendisine bir sorumluluk olarak yüklenecektir. Bu da insanın kendi sorumluluğunu üstlenecek bir erginliğe ulaşması anlamını taşıyacaktır. İnsan ve tarih bu bağlam içinde vazgeçilmez ikizler olarak yaşamı şenlendireceklerdir.

İnsanın başına gelenlerin tarih olarak yazımını dikkate aldığımızda insanın karşı karşıya kaldığı musibetlerin tarihin oluşumundaki etkisini dikkatten kaçırmamak elzemdir. Bu noktada ilahi kudretin tarih yapımındaki işlevselliği açığa çıkarılabilir. İnsan, vahye muhatap olarak tarihin oluşumundaki ilahi kudreti yaşamaya başlamıştır zaten! Vahyin biçimlendirdiği insan kendi yaşam tarzını inşa ederken sahip olduğu değerler ile bir yaşantı gerçekleştirerek tarihin malzemelerini inşa etmektedir. O zaman tarihin oluşumunda düşüncenin vazgeçilmez bir yeri olduğunu söylemeliyiz. Düşünce ile insan arasındaki bağ derindir. İnsanın davranışlarını belirleyen onun düşünce şematiğidir. Bu şema olmadan insanın davranışlarına anlam yüklemek neredeyse imkânsızdır. Bu yüzden düşünce, insanın tarihi oluşturmasındaki gücü ve bu gücü oluşturan anlam ve değer olgularını, tarih yapımındaki etkenliliğini de dikkate sunarak anlamakta yarar var.

Modern düşünce, tarihi, modern insanın tarihi olarak olumlayarak kullanmaktadır. Modern insan ise modern düşüncenin eseridir. Bu yüzden modern tarih, modern düşünce tarafından kurgulanmaktadır. Bu öznel tarih algısı ise modernliğin dışında kalan bütün kültürleri önemsizleştirici ve değersizleştirici bir işleve sahiptir. Bu muhakeme biçiminden kurtulmadan yeniden tarihi düşünmenin mümkün olmadığını idrak etmek şarttır.

İnsan, modern düşünceye ve kültüre ve modern yaşam biçimine mahkûm edilemez! Bu insanın özgürlüğünü ve insan olma haysiyetine dair ciddi bir travmayı da içermektedir. Bilakis, insanın yabancılaşmasının ve amaçsızlığının kurumsallaştırılarak mevcut hale getirilmesindeki en somut sorumluluk bizzat modern düşünce ve kültürün kendi payesine düşmektedir. Bu temel yargı üzerinden batı ile yeni bir ilişki ağı geliştirilmeli, ona dair yaklaşım biçimini belirginleştirmeye ön ayak olmalıdır. Böylece insan, modern yaşamın ve tarihin tasallutundan kurtularak özgürleşmeye adım atarak kurtuluşu güvenli bir zemine taşıyabilir.

Anlam, tarih tarafından oluşturulmuş bir dizge midir? Tarih, anlamı inşa ederek insana bir sınır çizmeli midir? Anlam ve insan ile insan ve düşünce arasındaki ilgi yeniden ele alınmalıdır. Anlam ve insan iki vazgeçilmez unsurdur. Anlam olmadan insanın kendi hiçliğinin girdabında boğulup kaldığını acı bir şekilde öğrenmiş bulunmaktayız. İnsan ve anlam ayrıştırılamaz olandır. Bu yüzden tarih, bize anlamın taşıyıcılığını yapabilir. Ancak belirleyiciliğini üstlenmemelidir. Bu noktada düşünce anlamın tanımını sunabilir. Düşüncenin tarihsel zemin ile bağı ast üst ilişkisi bağlamında önem kazanırken, tarihin düşüncenin taşınmasındaki katkısı gözden ırak tutulması gerekli iken düşüncenin bizzat tarihin oluşumundaki derin etkisini de dikkatten kaçırmamalıyız. Bir düşüncenin tarihsel seyri önemli ve anlamlıdır. Ancak düşüncenin bu tarihsel seyre yaptığı katkı da bu derece önemli ve anlamlı sayılmalıdır. Böylece düşünce ve tarihin bir birine yaptığı katkıyı dikkatten kaçırmadan sağlıklı ve sahici bir ilişki kurulurken, sahih ve sahici bir yöntemin inşa edilmesine de katkı olacaktır.

İnsanı, ‘İnsan, insanın kurdudur’ olmaktan çıkararak ‘insan, insanın umudu ve ufku’ olduğu bir zemine taşıyarak düşüncenin ve tarihin yeni bir zeminde varlık kazanmasına imkân tanınmalıdır. Böylece insan, tarih ile daha sahici bir bağ kurarak, tarihin yeniden yazılmasına vesile olur.

Tarihi insan yazar, tarihi insan inşa eder, tarihi insan yaşar, tarihi insan yıkar. Tarih yapılan ve yıkılan bir şey ise insan tarih üstü bir varlıktır. İnsan, hem tarihin içindeki ve hem de tarihin dışındakidir.